Myanmar đang đổi thay. Nhanh đến chóng mặt.
Bốn năm về trước, đất nước này còn chìm trong tao loạn, khi làn sóng người dân phẫn uất, dẫn đầu là các nhà sư, kéo xuống đường ở Yangon. Tiếp đó là một cuộc trấn áp đẫm máu.
Nhiều người trong chúng ta, đặc biệt là dân làm báo, hẳn vẫn còn nhớ hình ảnh đau đớn nhưng hùng tráng này. Phóng viên Kenji Nagai người Nhật Bản ngã xuống sau một đường đạn quái ác, vẫn cố nâng chiếc máy ảnh lên như sợ vỡ. Hình ảnh có sức tố cáo mãnh liệt.
Đó là những ngày đầu thu 2007, giữa lúc Tatmadaw được lệnh trấn áp mạnh tay người biểu tình.
Tôi đến đây vào độ cuối thu năm ấy, khi các cuộc tuần hành đã bị dập tắt hoàn toàn, nhưng không khí vẫn hết sức ngột ngạt. Lệnh giới nghiêm chưa được dỡ bỏ. Dọc đường, chốt chặn của Tatmadaw rất nhiều, nhất là khu vực gần nơi Daw Aung San Suu Kyi bị giam lỏng.
Khắc nghiệt là thế, nhưng Yangon vẫn đẹp. Thành phố có tháp vàng chùa Shwe Dagon ánh lên rực rỡ dưới ánh nắng ban ngày và ánh đèn ban đêm.
Những hồ nước trong vắt và cây cối xanh um.
Buổi chiều, gã bạn là doanh nhân bản địa thường chở tôi ra hồ Kandawgyi uống cà phê, ngắm những chú vịt trời tung tăng trên mặt nước phẳng lặng và những thiếu nữ điệu đà rảo bước thong dong trên bãi cỏ ven hồ.
Nơi đây thật thanh bình, thanh bình như chưa bao giờ có khói lửa ngoài kia.
Bo Bo (mà trong các bài báo của mình tôi gọi là Naing Soe để tránh những phiền phức có thể đối với anh chàng) là con trai đầu của một doanh nhân có nhà xưởng mây tre lá rất lớn ở Yangon. Anh chàng đẹp trai như tài tử Hàn Quốc, mê phim sex và Châu Tinh Trì. Tôi đến Yangon dưới vỏ bọc là trợ lý cho một doanh nhân Việt Nam đi xem hàng mẫu do nhà Bo Bo sản xuất.
Hàng thủ công mỹ nghệ Myanmar rất đẹp, rẻ, lại bị cấm xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ và nhiều nước khác. Hàng Việt Nam với chất lượng và mẫu mã tương đương có giá đắt hơn nhiều. Đó là lý do vì sao một số doanh nghiệp Việt Nam đặt mua hàng ở Myanmar. Tiếp theo đó là câu chuyện về thủ thuật làm ăn quốc tế mà tôi không tiện nói.
Bo Bo từng học ở Singapore và hiện hai đứa em của cu cậu cũng đang học ở đó. Bất chấp Myanmar có một mối quan hệ rất sóng gió với các đồng minh của Singapore ở phương Tây, trong suốt một thời gian dài và tới tận bây giờ, quan hệ Singapore - Myanmar trên thực tế rất tốt. Các hoạt động xuất khẩu của Myanmar nếu không đi qua ngả Trung Quốc thì là qua ngả Singapore, với các ngân hàng Singapore lo phần thanh toán quốc tế. Tướng lĩnh Myanmar ốm đau cũng sang Singapore chữa bệnh. Còn con em nhà giàu Myanmar học hành ở Singapore rất nhiều. Thế mới biết sự thực dụng của cha con Lý Quang Diệu chẳng kém gì Mỹ. Chỗ nào có tiền là nhào vô, bất kể ở đó độc tài hay dân chủ. (Lan man một chút: Sau biến cố Thiên An Môn, khi phương Tây lánh xa Trung Quốc như lánh hủi, chính cha con Lý Quang Diệu đã ào ào đổ tiền vào Trung Quốc làm ăn. Vốn là dân gốc Hoa nên cha con họ Lý dễ dàng nhập vào cái mạng lưới quan hệ kinh doanh kiểu Hoa mà người ta gọi là Bamboo Network, cũng như họ hiểu rất rõ đường đi nước bước ở Trung Quốc, không ngại chuyện đi đêm, thế nên thành công vang dội).
Ở Yangon, Bo Bo đã đưa tôi đi khắp, từ khu chợ đêm, quán bar nhạc sống, siêu thị tới những khu phố nghèo, tiệm độ xe và đặc biệt là xưởng mây tre lá nhà cậu ta, nơi những cô gái quê mặt thoa thakana làm việc quần quật với mức lương 1 đôla mỗi ngày. Nếu mỗi tháng làm đủ 30 ngày thì sẽ nhận được 30 đôla.
Một ngày nọ, tôi trốn Bo Bo, bắt xe đò lên Nay Pyi Taw. Thành phố lúc bấy giờ chỉ là một công trường vĩ đại, với tòa nhà quốc hội là những cọc sắt lởm chởm. Chỉ có trụ sở các bộ ngành, một vài ngôi chùa, một sân gôn, khu nhà ở của quan chức, một vài khu dân cư và một khu chợ là đã xây xong. Đường sá rộng thênh thang nhưng thưa vắng bóng người. Thế mà sắp tới đây, Nay Pyi Taw sẽ tổ chức SEA Games đấy.
Bài cũ, đăng lại cho vui.
---------------------------------
Từ Yangon tới Nay Pyi Taw
Giữa một thành phố khá tối vì ít đèn đường và nhiều cây xanh, tháp vàng chùa Shwe Dagon hiện lên sáng rực một góc trời Yangon.
Tháp vàng chùa Shwe Dagon
Đến Yangon vào một buổi tối giữa tháng 11, dưới cánh máy bay, tôi dễ dàng nhận ra biểu tượng của thành phố, đó là ánh rực rỡ của tháp vàng chùa Shwe Dagon. Giữa một thành phố khá tối, ánh sáng từ cụm tháp chùa dường như rực rỡ thêm bội phần. Ngôi chùa có tuổi còn cao hơn cả thành phố Yangon với tháp làm bằng vàng này là trái tim của Phật giáo Myanmar.
Yangon, vốn hình thành từ làng Dagon hồi thế kỷ thứ 6, vừa chính thức chia tay vai trò thủ đô của Liên bang Myanmar vào tháng 3.2006. Thủ đô mới của Myanmar là Nay Pyi Taw, cách đó khoảng 350 km về phía bắc. Đó là một thành phố được xây mới hoàn toàn cách đây vài năm, từ một ngôi làng heo hút trên vùng đồi lúp xúp thuộc phân khu Mandalay. Dù “trái tim quyền lực” đã được chuyển đến Nay Pyi Taw, Yangon hiện vẫn là thành phố lớn nhất Myanmar, là cửa ngỏ chính của quốc gia nằm phía tây khu vực Đông Nam Á này.
Hầu hết các chuyến bay đến và rời Myanmar đều thông qua Sân bay quốc tế Yangon, nằm cách trung tâm thành phố chừng 15 km. Đó là một sân bay rất nhỏ, không có gì thuyết phục người ta tin rằng nó từng có một quá khứ vàng son, từng được xếp vào nhóm sân bay quốc tế tốt nhất Đông Nam Á mấy chục năm về trước. Gần đây, chính phủ Myanmar đã xây một nhà ga mới khá khang trang để đón khách thập phương. Trong hoàn cảnh ở Myanmar vừa có một số diễn biến căng thẳng, lượng khách nước ngoài đến quốc gia này vốn đã ít giờ lại càng thưa hơn. Thế nên, tiếng là sân bay quốc tế nhưng phi trường Yangon không có vẻ tấp nập như nhiều sân bay chính ở các quốc gia cùng khu vực. Sau này, khi đã thâm nhập vào đất nước Myanmar, tôi cũng dễ dàng nhận ra sự hiu quạnh tương tự ở nhiều khách sạn lớn và các khu du lịch nổi tiếng. Nhiều tòa nhà văn phòng cho thuê ngay trung tâm Yangon cũng chịu chung số phận.
Đất nước Myanmar tuyệt đẹp, người dân Myanmar hiếu khách, nhưng một số khó khăn chủ quan và khách quan đã khiến nơi này không được nhiều du khách, nhà đầu tư quốc tế chọn làm điểm đến.
Đi tắc xi dù
Sau những cảm nhận ban đầu, tôi bắt đầu tìm hiểu về cuộc sống hôm nay ở Yangon. Buổi tối đầu tiên, cùng với những người bạn là doanh nhân bản xứ, tôi có một cuộc khám phá thú vị, qua nhiều quán bar, nhà hàng, tụ điểm vui chơi và những khu phố nghèo. Cuộc sống về đêm ở thành phố khá nhộn nhịp, với những quán bar đông đúc, những ban nhạc hát tiếng Anh rất ngọt và khu phố người Hoa với cảnh nhậu nhẹt thâu đêm suốt sáng cùng những xe hàng rong với tiếng rao bổng trầm như hát. Dưới màn đêm, sự lam lũ hiện lên với một vẻ đẹp xót xa.
Đảo qua một số khu mua sắm và vui chơi, tôi thấy rằng ở Myanmar không có thẻ ATM và các loại thẻ tín dụng. Đi đâu người ta cũng mang tiền mặt theo. Ngặt một nỗi là tiền “chạt” (kyat) đang mất giá trầm trọng, hiện có tỉ giá khá thấp so với USD (1 USD tương đương 1.300 kyat), mà tờ tiền có mệnh giá cao nhất của nước này là tờ 1.000 kyat. Thế nên mỗi lần ăn nhậu, mua sắm, người ta thường phải “vác” một cọc tiền to tướng theo, rất bất tiện. “Trước kia cũng có thẻ ATM, nhưng do một số khó khăn về kinh tế, nó không còn tồn tại nữa. Thẻ tín dụng cũng không có ở xứ này”, người bạn doanh nhân tên Aung Myin giải thích. Nhưng gây cho tôi nhiều ngạc nhiên nhất là chuyện xe cộ.
Có thể nói Yangon là kinh đô của tắc xi dù. Những khái niệm như đồng hồ tính cước, máy lạnh trên xe trở nên rất xa xỉ ở nơi đây. Với Yangon, khi muốn đi tắc xi, người ta chỉ cần vẫy tay để thương lượng giá, kiểu như xe ôm ở Sài Gòn. Và ở Yangon, tắc xi là những chiếc xe hơi có “niên đại” không dưới 20 năm, có nghĩa là rất cũ kỹ, tồi tàn và khó nhận ra đó là xe của nhà sản xuất nào. Dường như đó là một cỗ máy hổ lốn, vá víu, miễn là có thể lăn bánh và chở được người. Giá cho một cuốc tắc xi từ sân bay về trung tâm Yangon (chừng 15 km) khoảng 4.000 đến 5.000 kyat. Cũng không đắt lắm nhưng nói chung khách phải biết thương lượng và đôi khi phải chấp nhận đi chung với những người khách khác như... xe buýt.
Thiếu nữ bên hồ
Ở Yangon nói riêng và Myanmar nói chung, phương tiện giao thông là cả một câu chuyện dài, lạ lùng đến mức khó hiểu. Tại thành phố lớn nhất Myanmar này, xe máy bị cấm. “Tại sao?”, tôi thắc mắc với anh bạn Naing Soe, là một doanh nhân trẻ của Yangon. Anh ta cười: “Tôi không biết. Chính phủ có thể ban hành bất cứ chính sách nào. Không có giải thích. Người dân cứ phải tuân thủ”. “Thế ở những thành phố khác thì sao, như Mandalay hoặc Sittwe chẳng hạn? Cũng cấm luôn?”. “Không, chỉ ở Yangon thôi”. “Tại sao?”. “Tôi không biết!”
Người dân Yangon nếu không có xe hơi riêng thì thường đi lại bằng xe buýt và các loại xe chở khách khác. Nói chung ở đây người ta có thể chở khách bằng bất cứ loại xe nào, từ xe buýt cho đến những chiếc xe tải cải biến. Tất cả đều cũ kỹ, có lẽ được sản xuất cách đây không dưới 20 năm và đã được lắp ghép, chỉnh sửa vô số chi tiết. Tất cả đều chật cứng người, người ngồi bên trong, người đứng cheo leo bên ngoài thành xe. Dưới cái nắng chang chang, những chiếc xe nhét đầy khách trông thật ngột ngạt. Nhìn xe khách trên đường phố Yangon vào cuối năm 2007, tôi chợt liên tưởng tới những chuyến xe đò rệu rã, ì ạch thường chạy dọc Việt Nam hơn 20 năm về trước.
Không có cảnh nhốn nháo của xe gắn máy như ở Việt Nam nên đường phố Yangon nhìn từ xa thì khá sang, nhưng lại gần mới thấy hết độ gồ ghề của nó bởi khoảng 85% số xe ô tô lưu thông đã quá cũ. Số xe đời từ năm 2000 tới nay có lẽ chỉ chiếm khoảng 6-7%. Ước lượng này chỉ có tính tương đối, nhưng cũng có thể đưa ra một hình dung cơ bản về đường phố Yangon hiện tại. Có nhiều lý do khiến dân Myanmar “chuộng” xe cũ. Kinh tế là một. Dù đất nước đã có những chuyển biến đáng kể trong thời gian gần đây nhưng nhìn chung dân chúng đại đa số vẫn còn nghèo, không đủ tiền sắm xế hộp, một số người khấm khá cũng chỉ đủ khả năng mua xe cũ, rất cũ mà thôi. Nhưng đó không phải là lý do chính, quan trọng nhất vẫn là chính sách không khuyến khích dùng xe hơi của chính phủ. Chính sách này đã khiến xe ô tô ở đây, cùng với điện thoại di động và internet, trở thành những mặt hàng đắt ngoài sức tưởng tượng của hầu hết chúng ta. Ở Việt Nam, giá xe ô tô đã thuộc vào hàng “top” thế giới, nhưng giá xe ở Myanmar mới xứng đáng với ngôi vị quán quân. Tôi đã sốc sau khi biết giá một chiếc Toyota Camry 2.2 đời 1994 cũ kỹ với nội thất đơn sơ của doanh nhân Naing Soe.
(còn)
(Pháo phản lực, một loại vũ khí rất phổ biến trong chiến tranh hiện đại, theo tôi là "hậu duệ" của nỏ thần An Dương Vương. Sau khi công nghệ nỏ thần bị Trọng Thủy trộm đem sang Trung Hoa, nó đã được truyền tới Triều Tiên và được cải tiến thành Hwacha vào thế kỷ 15, để rồi mấy trăm năm sau, công nghệ này phát triển thành những giàn "Katyusha" nổi tiếng - ảnh của RIA Novosti và chú thích của Mr. Do).
