Tôi cảm thấy rất thú vị trước ý này và bài này của nhà báo Hannah Beech khi cô bàn về dân chủ ở châu Á, giữa lúc các phong trào áo vàng - áo đỏ đang xuống đường rầm rộ ở Thái Lan cách đây chưa lâu.
"They called themselves the people's Alliance for Democracy (PAD), but their aims were hardly democratic. During their 192-day protest campaign, the PAD paralyzed Thailand, blockading the capital's two airports for eight days and besieging the Prime Minister's office complex for months."
"Họ tự gọi mình là Liên minh Nhân dân vì Dân chủ (PAD), nhưng mục đích của họ khó có thể coi là dân chủ được. Suốt 192 ngày của cuộc phản đối, PAD đã làm tê liệt Thái Lan, phong tỏa hai sân bay của thủ đô trong tám ngày và vây hãm văn phòng Thủ tướng hàng tháng trời".
"They called themselves the people's Alliance for Democracy (PAD), but their aims were hardly democratic. During their 192-day protest campaign, the PAD paralyzed Thailand, blockading the capital's two airports for eight days and besieging the Prime Minister's office complex for months."
Beech dẫn chuyện ở Thái như là một ví dụ sinh động cho điều mà bà cần nói: dân chủ - theo khái niệm của phương Tây - đang vật lộn trong cuộc sinh tồn trên xứ sở châu Á. Sau khoảng chưa đầy một thế kỷ rưỡi kể từ khi người châu Âu bắt đầu mang theo những hình thái dân chủ, pháp quyền sơ khai tới Á Đông; và sau chỉ chưa đầy vài chục năm kể từ khi các mô thức dân chủ hiện đại đơm mầm, người Á Đông vẫn đang cố gắng làm quen với dân chủ. "Không hiểu sao nền dân chủ Thái Lan lại ra thế này", Thitinan Pongsudhirak, một giáo sư chính trị tại đại học Chulalongkorn ở Bangkok băn khoăn.
Niềm băn khoăn của Thitinan là dễ hiểu, khi mà PAD, vốn luôn nêu cao khẩu hiệu dân chủ, ủng hộ phong trào dân chủ 1992, thì lúc bấy giờ lại đang ra sức ủng hộ một mô thức bầu nghị sĩ phi dân chủ.
Và Thái Lan không phải là một ví dụ đơn lẻ, những điều tương tự cũng xảy ra, thi thoảng hoặc khá thường xuyên, ở những xã hội dân chủ Á Đông khác, như Hàn Quốc, Đài Loan, Philippines...
Điều đáng chú ý là, một số biểu hiện chệch choạng cụ thể này của dân chủ, đã làm gia tăng mối hồ nghi trong dân chúng về các giá trị dân chủ phương Tây. Ở Thái Lan, một bộ phận trong tầng lớp trí thức đã bắt đầu đồng cảm với quan điểm của Samuel P. Huntington rằng, một nền dân chủ phương Tây phổ quát (một kiểu trang phục one-size-fits-all) chỉ là ý chí chủ quan của phương Tây. Họ hồ nghi về tính phổ quát đó, và họ đã vặc lại bằng một câu cắc cớ quen thuộc: "Tại sao chúng tôi lại phải mang đôi giày dân chủ kiểu Âu - Mỹ? Chúng tôi có hình thức dân chủ phương Đông của chúng tôi".
Tồi tệ hơn, một số chệch choạng hiện tại, theo Beech, đã làm nảy sinh tâm lý hoài cổ trong dân chúng. Họ tiếc nuối những nhà độc tài bị lật đổ thuở xưa. Thật là một cái vòng luẩn quẩn! Chính những con người từng có khát vọng, hơn ai hết, lật đổ độc tài, thì giờ đây tâm hồn đang luẩn quẩn ở đâu đó trên chuyến tàu ngược về quá khứ. Tâm lý này là dễ hiểu. Khi người ta có một chút gì đó, có thể ít thôi, thất vọng về hiện tại, người ta sẽ sống với quá khứ nhiều hơn, người ta sẽ nhớ về những điều tốt đẹp và bỏ qua những u ám của quá khứ. Ở đâu cũng vậy.
Nhưng nếu tâm lý hoài cổ chỉ phảng phất đâu đó, thì có một sự thực rất thực, đó là người Á Đông vẫn còn bỡ ngỡ với dân chủ kiểu phương Tây, sau chừng ấy thời gian tiếp thu và vận dụng. Điều này cũng giống như một gã Á Đông cứ mãi cảm thấy chật chội trong chiếc áo com lê, nên cơi nới chỗ này, chắp vá chỗ kia. Thành ra chiếc com lê lịch lãm phương Tây khi đến tay gã đã trở thành một món trang phục nửa mùa, một thứ dấm dớ nào đó, đông chẳng ra đông, tây chẳng ra tây. "Chúng tôi có hình thức dân chủ phương Đông của chúng tôi", vì thế, là một ngụy biện, một sự chống chế.
Theo Beech thì dự án Barometer châu Á, một chương trình thăm dò ý kiến công chúng về chính trị, đã tìm thấy kết quả trong một cuộc thăm dò rằng: số đông người châu Á ủng hộ các giá trị dân chủ, nhưng tỉ lệ dân chúng mong muốn giảm bớt quyền lực của lãnh đạo thấp hơn nhiều so với châu Âu, thậm chí còn thấp hơn cả vùng Nam Sahara. Tức là, tinh thần dân chủ châu Á chưa triệt để bằng châu Phi. Chẳng hạn như ở Hàn Quốc, có tới hai phần ba những người được hỏi đồng ý rằng nên trao cho những nhà lãnh đạo tốt bụng quyền được làm bất cứ gì ông ta muốn, dù việc đó có thể phạm luật, một kiểu xuất hóa đơn khống vậy. Đây là một tàn dư, hay một giá trị, của tinh thần Khổng giáo.
Dân chủ, theo cách hiểu phổ thông hiện nay, là một giá trị mà người phương Tây sáng tạo ra. Giá trị đó không phải chỉ mới xuất hiện từ Cách mạng Hà Lan thế kỷ 16 hay từ khi Charles-Louis de Secondat, Nam tước xứ Montesquieu, xây dựng lý thuyết tam quyền phân lập. Nó đã được gieo mầm từ thời cổ đại, từ nhà nước Cộng hòa La Mã hay những thuyết luận của Aristotle. Nó là một phần của phương Tây, hay chính xác hơn, nó chính là phương Tây và phương Tây chính là nó.
Người phương Tây duy lý ít tin vào một nhà lãnh đạo tốt bụng, nhưng họ tin có thể lập ra những thiết chế để hạn chế ở mức cao nhất mặt tiêu cực của nhà lãnh đạo. Đó chính là tư duy pháp trị. Trong khi đó, người Hàn Quốc, trong ví dụ ở trên, tin rằng nên trao quyền lực vô biên cho những nhà lãnh đạo tốt bụng. Đấy chính là khoảng cách trong cách hiểu dân chủ giữa người phương Đông và phương Tây.
Việt Nam, nằm ngay trên lộ trình Đông tiến của người châu Âu, đã va chạm rất sớm với nền văn minh phương Tây. Nhưng bánh xe lịch sử trớ trêu đã đẩy đất nước này đi theo một lối khác với Hàn Quốc, Thái Lan, Nhật Bản, Philippines... Thay vì nhập khẩu dân chủ phương Tây, Việt Nam chọn chủ nghĩa cộng sản - cũng là một sản phẩm nhập cảng từ phương Tây nhưng đến nay đã thất bại ngay chính trên mảnh đất mà nó sinh ra.
Vì hoàn cảnh này của Việt Nam, và đặc biệt hơn nữa là sau khi chuỗi nhà nước cộng sản ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, mà ham muốn dân chủ phương Tây bung ra như một lẽ tự nhiên, ngày càng mãnh liệt. Trước hết là ở tầng lớp trí thức tinh hoa, sau đó tới số đông dân chúng.
Nhưng cũng tương tự như các ví dụ ở trên, về Thái Lan, Hàn Quốc..., người Việt Nam sau chừng ấy năm dường như vẫn còn bỡ ngỡ, lúng túng trước cái khái niệm dân chủ, pháp quyền, xã hội dân sự... Trong hành vi hằng ngày của những người cổ súy dân chủ, có thể nhận ra những tàn tích của tư tưởng Khổng giáo, hoặc quán tính của một thời gian dài sống dưới chế độ cộng sản. Tiến sĩ luật Cù Huy Hà Vũ là một ví dụ sinh động về sự giằng xé nội tại trong cùng một con người.
Được đào tạo bài bản ở phương Tây, và trưởng thành trong thời buổi thoái trào của chủ nghĩa cộng sản tại châu Âu và Nga, ông Cù Huy Hà Vũ có tất cả những điều kiện và lý do để theo đuổi con đường mang hạt giống dân chủ phương Tây gieo xuống xứ sở này. Và chính ông đã mạo hiểm bản thân để thực hiện điều đó. Khi ông kiện chính phủ của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng trong vụ bôxít Tây Nguyên, tôi không dám chắc rằng ông tin hành động đó sẽ dẫn tới một phán quyết của tòa án, đừng nói tới một phán quyết theo chiều hướng ông mong muốn, nhưng tôi tin rằng bằng hành động ấy, ông muốn thúc đẩy nhận thức về một xã hội pháp quyền, nơi mọi công dân đều công bằng trước pháp luật, đều phải trả lời pháp luật về hành động của mình. Khi ông hô hào đa đảng trên các báo đài hải ngoại, đó là lúc ông muốn có một nền dân chủ phương Tây ở đây. Ông là một con người vừa có khát vọng, vừa dám dấn thân, vừa có tư duy, vừa có ý chí. Thế nên, ông dễ dàng trở thành nguồn cảm hứng, thần tượng của đám đông đang khao khát những anh hùng dân chủ.
Nhưng mặt khác, cũng chính trong con người của tiến sĩ Vũ, tôi thấy vẫn còn phảng phất hình bóng của một đứa con cưng trong lòng chế độ cộng sản. Hay nói cách khác, quán tính của ngày trước đang giằng co với tư duy dân chủ của hôm nay. Sau vụ đập tường gạch nhà ông Vũ, ông đã vác đơn chạy thẳng lên Văn phòng Trung ương Đảng để tìm gặp ông Tổng bí thư Nông Đức Mạnh. Hình ảnh này hình như hơi đá nhau với chủ trương dân chủ, pháp quyền mà ông luôn nhấn nhá. Hay chẳng hạn như, lúc này, ông cổ súy dân chủ, tự do cá nhân, tự do báo chí, đả phá sự độc đoán của chính quyền, lúc khác, ông lại kêu gọi chính cái chính quyền mà ông cho rằng độc đoán ấy sử dụng công cụ độc đoán để ngăn cản một bộ phim mà theo ông là "giống Tàu". Kêu gọi tẩy chay, phê phán một bộ phim là quyền tự do công dân, điều bình thường trong một xã hội đa nguyên, nhưng cầu viện tới chế độ mà mình cho là độc đoán để thực thi một biện pháp độc đoán đối với một bộ phim, tôi e rằng là chưa thật ổn về mặt lập trường dân chủ. Dân chủ, pháp quyền không phải là những khái niệm có thể du di, ở chỗ này thì thế này, chỗ kia thì thế kia (*).
Tôi không cho rằng ông Vũ là một con người hai mặt. Nhưng tôi thấy rằng, trong cơ thể ông đang có một sự giằng xé nội tại, một bên là ý thức đấu tranh cho dân chủ, dân quyền, một bên là tâm lý con cưng chế độ vẫn còn rơi rớt lại. Đây là một sản phẩm lịch sử và nó vượt ra ngoài ý thức chủ quan của chủ thể.
Sự giằng xé này không chỉ tồn tại trong những cá nhân. Nó cũng tồn tại trong những xã hội. Chẳng hạn như một xã hội Thổ Nhĩ Kỳ luôn chịu sự giằng xé giữa một bên là các giá trị Hồi giáo và bên kia là tinh thần hướng Âu. Hay một xã hội Việt Nam luôn chịu sự giằng xé giữa truyền thống và hiện đại.
Thực ra, ông Vũ chỉ là một trong rất nhiều ví dụ về sự giằng xé ở những con người chủ trương dân chủ tại Việt Nam. Rất gần thôi, ở trên thế giới mạng này, có thể dễ dàng gặp các văn nghệ sĩ, các nhà khoa học, các trí thức cấp tiến, lúc này họ hô hào tôn trọng quyền tự do sáng tạo, họ lên án việc cấm Rồng Đá, Thời Của Thánh Thần, nhưng lúc khác họ lại cầu viện tới hội đồng xét duyệt văn học, hội đồng kiểm duyệt điện ảnh của cái nhà nước luôn bị họ ta thán ấy, kêu gọi các quan chức sa lông và ít có hiểu biết cũng như tinh thần trách nhiệm ra tay để loại bỏ tác phẩm này, tác phẩm kia khỏi giá sách, khỏi rạp chiếu phim, vì vong bản, vì lai Tàu, vì tầm thường, vì dâm tục - như Sợi Xích của Lê Kiều Như hay Hội Thề của Nguyễn Quang Thân chẳng hạn. Một số người, sau một thời gian đấu tranh, lại thấy mình như đang trở về cái thời hoàng kim của đấu tố.
Một xã hội đa nguyên, một xã hội dân chủ lành mạnh là một xã hội mà trong đó những tư tưởng khác nhau, thậm chí đối nghịch nhau có thể cùng tồn tại, dù va chạm nhau chan chát. Một người Mỹ vác súng sang chiến trường Iraq, đó là một người Mỹ yêu nước (Mỹ). Nhưng đồng thời, một người Mỹ xuống đường chống việc đưa quân sang Iraq, đó cũng là một người Mỹ yêu nước (Mỹ). Người lính ra trận vì họ tin rằng tiến hành cuộc chiến tranh này là tốt cho nước Mỹ, là nhằm bảo vệ lợi ích của nước Mỹ. Sinh viên xuống đường chống chiến tranh bởi không muốn nước Mỹ phải tốn máu, tốn tiền (còn tình yêu hòa bình, lòng trắc ẩn nào đó đối với người dân ở đất nước Iraq "nào đó" thì là điều xa xỉ). Những luồng tư tưởng đối nghịch đó cùng tồn tại và nước Mỹ vẫn không ngừng đi lên.
Từ góc độ của người quan sát, tôi từng thấy, trong số các "elite" dân chủ ở Việt Nam, một luật sư Lê Công Định với những ý thức dân chủ triệt để, không bị giằng xé giữa cái tôi độc đoán và luật chơi của dân chủ. Hay nói cách khác, ông hiểu rất rõ những giá trị mà ông theo đuổi (**). Nhưng ở ông lại thiếu mất sự sôi nổi, hào nhoáng của một nhà hoạt động hàng "elite", trong cái thời buổi mà người ta cần nhất sự sôi nổi, hào nhoáng này. Dễ hiểu vì sao ông ít tạo ra được cảm hứng mãnh liệt từ đám đông.
Và bây giờ thì ông cũng không còn "hot" nữa.
* Không mấy liên quan, nhưng không hiểu sao tôi chợt nhớ tới bộ phim hành động Blitz có tay diễn viên Jason Statham đóng vai người hùng cảnh sát. Gã giết người hàng loạt (mà toàn giết công an mới mấu chứ) bị sa lưới với rất nhiều thứ gần như là bằng chứng. Nhưng rốt cuộc, ba ngày sau, khi Statham và đồng sự không tìm ra bằng chứng nào đủ thuyết phục, thì cảnh sát buộc phải trả tự do cho Blitz. Nhân vật do Statham đóng nhận thấy, nếu để thằng Blitz này sống cho tới khi cảnh sát tìm ra bằng chứng đủ thuyết phục, thì e rằng sẽ có thêm nhiều cảnh sát nữa bị hạ. Thế là Statham dùng luật rừng để xử. Một phát súng trên sân thượng và thế là mọi việc kết thúc. Tôi thấy ở câu chuyện này một tinh thần pháp trị rất cao, đó là, trong mọi trường hợp, hãy lôi luật ra mà làm việc. Còn nếu không, anh hãy chọn luật rừng. Hoặc là luật pháp, hoặc là luật rừng, không có chuyện du di, linh hoạt.
(**) Nhưng giờ ông đang ở tù. Giả sử ông thay cái tủ sách rất lớn ở nhà bằng tủ rượu thì chắc giờ này vẫn sống khỏe re. Khổ thế. Thời đại của những tủ rượu!
