Đọc entry Phong trào bauxite của bác nớ, lòng tôi xốn xang khó tả. Cái tít của entry - một cách định danh mới cho các hoạt động phản đối việc khai thác bauxite ở Tây Nguyên - làm tôi liên tưởng tới các phong trào trong lịch sử, như Cần Vương, Đông Du, Duy Tân, Nhân Văn - Giai Phẩm...
Xem xét kỹ lại diễn tiến của vụ việc, quả thực có thể thấy rằng những người phản đối và các hoạt động của họ đã dâng lên tới mức phong trào - theo nghĩa tương tự các ví dụ ở trên. Đây cũng là một bằng chứng - chứ không phải là dấu hiệu - cho thấy giới trí thức Việt Nam đã dấn thân hơn nữa vào các vấn đề chung của đất nước, của dân tộc.
Trước Phong trào bauxite, thời gian gần đây, đã có nhiều sự vụ cho thấy phản ứng của giới trí thức trước các vấn đề lớn là khá gay gắt, và ở một chừng mực nào đó, khá độc lập. Một cuốn Thơ Trần Dần bị “trục trặc ở khâu xuất bản”, trí thức cũng đã lên tiếng bằng thư ngỏ quy tụ chữ ký của đông đảo người quan tâm. Âm mưu Tam Sa của Trung Quốc đã được đáp trả bằng các cuộc xuống đường rầm rộ, nối tiếp là các trang thông tin đấu tranh cho chủ quyền dân tộc, như website Hoàng Sa, ra đời. Những hành động này chắc chắn có tác động ở một chừng mực nào đó đối với giới lãnh đạo Việt Nam, và, chắc chắn có ảnh hưởng mang tính truyền cảm hứng cho ngày càng nhiều trí thức cũng như người dân.
Từ các hoạt động đó, phong trào trí thức đã được nâng "lên một tầm cao mới" - chữ của Đảng - với sự ra đời của Phong trào bauxite. Phong trào này có một website làm "cơ quan ngôn luận" và liên tục đưa ra phản ứng tức thời trước các động thái của chính quyền.
Nhưng, dưới con mắt của bộ máy cầm quyền, có lẽ những người tham gia Phong trào bauxite đang ngày một quá trớn. Hết đòi hủy ngay các dự án bauxite lại đến đòi cách chức ông nọ bà kia, thậm chí cả trong những vấn đề không liên quan trực tiếp tới bauxite Tây Nguyên. Đại diện của Phong trào bauxite còn tranh thủ các cơ quan ngôn luận nước ngoài - trong đó có không ít cơ quan bị chính phủ Việt Nam ghét - để truyền đi thông điệp của mình.
Khi theo dõi cái Phong trào bauxite này, trong đầu tôi luôn có hình ảnh một ông lớn chốc chốc lại trợn mắt hét: Ngông cuồng! Được đằng chân lân đằng đầu đấy phỏng!?
Một năm về trước, có thằng bên Romania hỏi tôi rằng: "Ở nước mày có ai dám công khai kêu gọi tổng thống từ chức không?", tôi đã cự lại nó một trận, vì sự thực thì điều đó không hề hiện diện ở Việt Nam. Nhưng giờ đây, những thông điệp của Phong trào bauxite đã tiến gần tới mức đó.
Thế nên, đối với chính quyền, ngăn chặn Phong trào bauxite là một phản ứng tự vệ tự nhiên. Bản chất của bộ máy cầm quyền ở đây là - tôi gọi văn hoa tí - sự quyết đoán. Chuyện ý kiến ý cò, bàn tới bàn lui là điều khó được chấp nhận, nếu như không muốn nói là không thể chấp nhận, đối với giới lãnh đạo. Ở ta, không biết tự bao giờ, đã có khái niệm: "Tự do quá trớn", "Dân chủ quá trớn", là vì lẽ đó. Các cụ nhà ta thâm nho thật.
Việc chính quyền nhượng bộ Phong trào bauxite, giả sử xảy ra, sẽ tạo ra tiền lệ xấu. Sau này, bất cứ chuyện gì thì chính quyền cũng phải dè chừng "không thì cái đám tốn vải dài lưng ấy lại làm ầm lên thì mệt". Vô hình trung, Đảng và Chính phủ lúc đó sẽ luôn phải đối diện với một lực lượng tạm gọi là đối lập, khá hùng mạnh, dù là “đối lập trung thành” như cách định danh của tác giả La Thành. Lúc đó, cái quyền hô phong hoán vũ sẽ hao hụt đôi phần.
Thế nên, bằng mọi giá, phải dập tắt cái gọi là Phong trào bauxite. Tất nhiên, không thể dập bằng các công cụ bạo lực.
Tôi nhớ, sau một lần ái ân, Thị Nở đã khuyên nhủ Chí Phèo: "Thời đại ngày nay chứ đâu phải cái thuở rượu thịt chó của quan lớn đâu mà muốn giết ai thì giết". Mỗi thời, phải có những quyết sách khác nhau để giải quyết những vấn đề tương tự nhau.
Dập tắt bằng một công cụ phi bạo lực là giải pháp. Và một đòi hỏi cao hơn nữa, đó là dập tắt nhưng không khiến Phong trào bauxite bị bẽ mặt với cảm giác thất bại, bị đàn áp, vì, cảm giác đó sẽ châm ngòi cho những phản ứng bất lợi cho chính quyền.
Trong các sự vụ trước đây tình hình cũng tương tự. Ví dụ như vụ cuốn sách Thơ Trần Dần. Ban đầu là một quyết định được phang xuống cái rầm, bất chấp. Nhưng sau khi dân chúng phản ứng rần rần, ông nhà nước đã phải nhượng bộ. Nhượng bộ theo cách không làm bẽ mặt cả hai phía, tức là một quyết định phạt hành chính gì đó, dĩ hòa vi quý. Ông nhà nước không sai – luôn luôn như thế, nhưng mấy ông kiến nghị cũng cảm thấy tiếng nói của mình cũng có tí gờ ram.
Trong một trận đấu, tỉ số hòa bao giờ cũng ít có nguy cơ gây bạo động.
Với vụ bauxite, tính chất nghiêm trọng hơn, cho nên cũng cần phải có chiêu hóa giải mang tính chiến lược hơn.
Để chống lại Phong trào bauxite, ban đầu phía chính quyền đã sử dụng phương tiện thông tin đại chúng, trong đó có thể kể tới những chiến sĩ xung kích như Hà Văn Thịnh và Xuân Quang với các bài viết mang tính quy chụp. Tiếp đó là các công văn và phát biểu của giới lãnh đạo Bộ Công thương - vốn thường mang hai đặc tính: nặc danh và/hoặc quy chụp.
Những đòn phản công này có thể khiến một bộ phận nhân dân, vốn không có điều kiện tiếp cận vấn đề một cách đa chiều, nhìn vào Phong trào bauxite với con mắt nghi ngờ, oán trách.
Nhưng đó mới chỉ là màn ra mắt của những binh nhì trong đợt phản công lần thứ nhất. Đối với cái gọi là Phong trào bauxite, cần phải có một đòn dứt khoát hơn, uy lực hơn, đập tan những mầm mống làm loạn.
Và đòn này, hiển nhiên, tốt nhất, phải đến từ cơ quan lập pháp - được coi là đại diện cho toàn thể nhân dân, theo lý thuyết.
Trong số những kiến nghị của Phong trào bauxite, thì kiến nghị số 1 là: 1) Phải đưa vấn đề dự án bauxite Tây Nguyên ra trước Quốc Hội và mọi chủ trương liên quan phải được Quốc Hội quyết định.
Thì đây, lãnh đạo đã thể hiện tinh thần cầu thị, luôn lắng nghe ý kiến nhân dân (nhân dân ở đây là tầng lớp trí thức, tức nhân dân ưu tú), nhân dân muốn đưa ra quốc hội thì lãnh đạo ok thôi. Vậy là một trong những kiến nghị quan trọng nhất của Phong trào bauxite đã được lãnh đạo tiếp thu. Đối với những người kiến nghị, AQ một chút, có thể coi đây là thắng lợi vậy.
Nhưng mục đích cao nhất của những người kiến nghị là (kiến nghị số 2) thì e rằng... hơi khó à nha. Kiến nghị số 2 viết: 2) Dự án bauxite Tây Nguyên phải chính thức dừng ngay lại, có giám sát chặt chẽ cho tới khi Quốc Hội xem xét toàn bộ báo cáo tiền khả thi và đưa ra những phê chuẩn thích hợp. Kính mong Quốc Hội thấu suốt được tinh thần của đại đa số dân chúng không muốn dự án này tiếp tục vì tất cả những hệ lụy nặng nề của nó.
Tôi tưởng tượng có vị gầm lên thế này: Hừm, ngông cuồng! Các anh thu thập được mấy trăm mấy ngàn chữ ký mà dám nói là đại diện cho đa số dân chúng hử? Các anh nói vậy thì coi cái Quốc hội do dân bầu ra này là cái gì? Dân ở đây là hàng chục triệu cử tri, với tỉ lệ đi bầu luôn cao hơn 95% - bất chấp nắng mưa gió bão, bất chấp vùng sâu vùng xa.
Chính vì thế, một cuộc họp Quốc hội để bàn về vụ bauxite ư? OK thôi! Nhưng, cuộc họp này sẽ không bàn chuyện khai thác hay không khai thác, mà là khai thác thế nào.
Trên báo Tuổi Trẻ số ra ngày 19.5 và 20.5, có hai ông đại biểu có địa vị ở quốc hội đã nói như thế. Ông Trần Đình Đàn - Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội – nói cứng:"Chắc chắn Quốc hội ủng hộ chủ trương khai thác bô-xít". Phó chủ nhiệm ủy ban Kinh tế Quốc Hội - ông Lê Quốc Dung - vòng vo: “Đặc biệt, kỳ họp này QH sẽ xem xét một số vấn đề kinh tế - xã hội nổi lên như dự án khai thác bôxit ở Tây nguyên - một vấn đề được dư luận xã hội rất quan tâm. Dự án này đã triển khai nên QH sẽ trao đổi, thảo luận nhiều”. Trước đó, ngày 17.5, cũng trên báo Tuổi Trẻ, ông Dương Trung Quốc - một đại biểu Quốc hội có lai lịch gần gũi với giới trí thức – cũng đã nói thay quan điểm của "trên": “Trong thảo luận sẽ không đặt ra vấn đề làm hay không làm (khai thác bôxit ở Tây nguyên) mà làm thế nào cho tốt, cho đảm bảo đúng theo kết luận của Bộ Chính trị”.
Ai đó phê phán ông Dung, ông Đàn, ông Quốc nói ẩu, mấy ông cũng chỉ là những đại biểu Quốc hội đơn lẻ thôi, lấy tư cách gì mà nói thay lá phiếu của mấy trăm đại biểu khác khi Quốc hội chưa họp. Nhưng cái lập luận biện chứng này, e rằng, chỉ có thể ứng nghiệm ở nơi khác, chứ không phải chốn này. Bởi, ở chốn này, đó là những phát biểu mang tính định hướng. Định hướng dư luận và định hướng giới lập pháp. (Cho nên việc cụ Trọng từ chối giám sát vấn đề bauxite cũng là điều dễ hiểu và nhất quán, chỉ dở là hơi "lộ hàng" thôi).
Thế nên, kết cục của vụ này là, lãnh đạo tiếp thu kiến nghị 1 của Phong trào bauxite, còn kiến nghị 2 thì lãnh đạo cũng mở lòng, nhưng Quốc hội - đại diện cho toàn dân mà – đã bàn bạc và nhất trí ủng hộ. Toàn dân ủng hộ rồi thì cái lá đơn kiến nghị vài ngàn chữ ký kia có nghĩa lý gì. Toàn dân ủng hộ việc khai thác bauxite thì mấy anh kiến nghị đi ngược lại ý nguyện của toàn dân. Mấy anh về đóng cửa sám hối đi là vừa.
Danh chính ngôn thuận là vậy.
Đó là lối thoát.
Lối thoát đó không khiến Phong trào bauxite cảm thấy thất bại hoàn toàn, để mà ấm ức, để rồi bất mãn, mà bất mãn thì dễ khiến người ta manh động, quá khích, cực đoan; nhưng cũng không khiến Phong trào bauxite tự tin thái quá, được voi đòi Buôn Đôn. Sự lấn tới của phe đối lập, dù là đối lập trung thành, là một diễn tiến rất nguy hiểm. Cho sự quyết đoán của “trên”.
Tháng ba em theo mẹ ra đồng
Theo dấu chân Tàu đi đào bauxite
